Kenniscentrum

Achtergrondinformatie, historische weetjes, interessante projecten en veel meer. Dit onderdeel van de website is nog in ontwikkeling.

Amnesty International Vlaanderen, en vele van haar pioniers, hebben archiefstukken, documenten en audiovisueel materiaal toevertrouwd aan Amsab-ISG. Op basis hiervan en aan de hand van een aantal eigen interviews biedt deze pagina een inkijk in het ontstaan, de groei en de groeipijnen in de eerste decennia van Amnesty International, die in 2026 haar 65-jarige bestaan viert. We leggen hierbij de focus op Amnesty International Vlaanderen.

Amnesty International Vlaanderen - de pioniersjaren

Inhoud

Inleiding
Pioniers Amnesty International: Peter Benenson, Martin Ennals
Pioniers AI Vlaanderen: Herman Todts, Louis Kiebooms, Hendrik Verjans
De eerste voorzitters: Hanneke Verploeg, Willy Laes
Een kantoor en de eerste directeur: Annie Andriessen
De eerste lokale groepen
Het mandaat en de eerste grote internationale campagnes
Onafhankelijkheid en samenwerking
Amnesty International in de pers
Nobelprijs voor de vrede
Tijdslijn
Bronnen

Inleiding

We brengen de pioniersjaren in beeld aan de hand van interviews met de pioniers van Amnesty International, of met de mensen die hen hebben gekend. Zo kunnen we een glimp opvangen van de personen die aan de wieg stonden, van hun motieven en sociaal engagement. In de eerste jaren zijn de belangrijkste inhoudelijke en organisatorische fundamenten vastgelegd, zeg maar het karakter van de organisatie, die tot op vandaag mee de werking en strategie bepalen.

De stichting van Amnesty International vindt plaats in Londen en de start is officieel 8 oktober 1961. Op die dag werd de beslissing genomen tot het oprichten van een permanente organisatie om Benenson's Appeal for Amnesty te bestendigen. Het verhaal begint immers bij het verschijnen van Peter Benenson’s artikel The Forgotten Prisoners in de Britse krant The Observer, waarin hij zijn Appeal for Amnesty lanceert. Een eerste vergadering in Londen volgt op 28 mei 1961.

Al vanaf het beginjaar 1961 zijn Vlamingen betrokken bij de activiteiten en de uitbouw van de organisatie. Dat is dus lang voor de officiële oprichting van een Belgische sectie van Amnesty International in 1973, en de latere opsplitsing in 1977 in een Vlaamse en een Franstalige sectie. De betekenis van Amnesty International Vlaanderen voor de pioniersjaren van de internationale moederorganisatie is uitzonderlijk interessant. Het is het engagement van de Vlaamse pioniers dat hier verder in de schijnwerpers wordt gezet. Wie meer wil lezen over de internationale ontwikkelingen kan terecht bij Making Amnesty International van Michelle Carmody, dat de activisten belicht die Amnesty International wereldwijd uitbouwen tussen 1961 en 2001.

In een eerste rubriek belichten we twee internationale pioniers omdat zij uitzonderlijke contacten hadden met de Vlaamse pioniers: oprichter Peter Benenson en Martin Ennals, de eerste betaalde secretaris-generaal. Een tweede, derde en vierde rubriek laten getuigen aan het woord over de Vlaamse protagonisten van de beweging in de jaren 1960. De volgende rubrieken belichten achtereenvolgens het ontstaan van de eerste duurzame lokale Amnesty-groepen, het zogenaamde mandaat van Amnesty International en de belangrijkste campagnes, de financiële onafhankelijkheid en samenwerking met andere organisaties, de rol van de pers, en tot slot een bekroning in de vorm van de Nobelprijs voor de Vrede.

Terug naar de inhoudsopgave

Pioniers Amnesty International: Peter Benenson, Martin Ennals

Het ontstaan in 1961, de aanvankelijke groei en de enigszins moeizame beginperiode van Amnesty International kunnen niet los gezien worden van de politiek-maatschappelijke context rond mensenrechten. In de naoorlogse periode en in de geest van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens van 1948 worden een aantal verdragen gesloten rond mensenrechten, maar ook instellingen en organisaties opgericht die de nieuwe waarden en normen zullen omkaderen. Zoals andere mensenrechtenbewegingen in de jaren 1960 en 1970 wordt Amnesty International gerekend tot de nieuwe sociale bewegingen, en zoekt ze een plaats in het maatschappelijke middenveld. Met acties en in samenwerking met andere drukkingsgroepen tracht ze de publieke opinie en het overheidsbeleid te beïnvloeden.

Amnesty International kent geen gemakkelijke start na haar oprichting in 1961. Er komen al snel afdelingen in een aantal buurlanden, maar veel van deze landelijke secties ervaren een dipje in de werking in de jaren 1960 en ook het internationaal bestuur in Londen moet na tien jaar een nieuw elan vinden. Kenmerkend voor de vernieuwde organisatie was het leunen op basisgroepen. Het was groeien met vallen en opstaan. Een nieuw soort middenveldorganisatie, stevig democratisch gestoeld en met internationale ambitie kreeg langzaam vorm.

In de loop van jaren 1960 komt er een internationaal secretariaat in Londen tot stand en worden de doelstellingen duidelijker afgebakend.

Peter Benenson

Peter Benenson (Copyright Niël Meyer - Collectie Amsab-ISG, fo031333)

Peter Benenson was als puber al zeer sociaal gedreven en zijn opleiding als jurist bracht hem nog dichter bij het bestrijden van alle vormen van onrecht en het verdedigen van alle mensenrechten. Dat zijn moeder bevriend was met Eleanor Roosevelt is daarenboven wellicht ook niet vreemd aan zijn maatschappelijke bewogenheid.

Met Amnesty International was Peter Benenson niet aan zijn proefstuk toe. Hij zette zich voor de jaren 1960 al actief in op diverse domeinen van mensenrechten. Uit een korte biografie van zijn sociaal activisme onthouden we zijn verdediging van vakbondsmilitanten in het fascistische Spanje van de jaren 1950, zijn ondersteuning van advocaten in Grieks Cyprus en zijn bijdrage tot het sturen van waarnemers voor de mensenrechten naar Zuid-Afrika en Hongarije. Het oprichten van een brede, onafhankelijke en wereldwijde mensenrechtenorganisatie was een logische verderzetting van zijn engagement. Het allereerste secretariaat van Amnesty is in de pioniersjaren gehuisvest in de kelder van Benensons kantoor in Mitre Court, in het centrum van Londen.

De mythe rond de oprichting van Amnesty International toont de diepe bewogenheid van advocaat en activist Peter Benenson.

De mythe - en een mythe is het zeker geworden - van de oprichting van Amnesty International is ondertussen genoegzaam bekend. Een Brits advocaat, Peter Benenson zat op een ochtend in november 1960 in de Londense ondergrondse op weg naar zijn kantoor The Daily Telegraph te lezen. Zijn oog viel op een artikeltje over twee studenten in het Portugal van dictator Antonio Salazar die, na een dronk te hebben uitgebracht op de vrijheid, verklikt werden en veroordeeld werden tot zeven jaar gevangenisstraf. Woedend stapte hij enkele haltes vroeger uit en hij begaf zich naar de beroemde kerk St. Martin-in-the-Fields op de hoek van Trafalgar Square om na te denken en te bidden. Een idee begon zich te vormen in zijn hoofd: een wereldwijde campagne voor politieke gevangenen. Hij legde het idee voor aan een aantal vrienden en ze besloten de campagne Appeal for Amnesty, 1961 te noemen. Zes maanden later, op 28 mei 1961, verscheen het artikel The Forgotten Prisoners in de Britse zondagskrant The Observer. De reactie van het publiek was overweldigend.

Bram De Scheemaeker, De flakkerende vlam, p. 20.

Naast de mythe zijn er de feiten, maar vooral ook de impact. Getroffen door de arrestatie van twee Portugese studenten die een toast uitbrachten op de vrijheid publiceerde Peter Benenson samen met vrienden een vlijmscherp artikel in The Observer op zondag 28 mei 1961. Het artikel ging over gevangenen omwille van kwesties rond geweten en politieke overtuigingen en het artikel was meteen een oproep: een Appeal for Amnesty! En die oproep werd ruim gehoord en gevolgd.

On both sides of the Iron Curtain, thousands of men and women are being held in gaol without trial because their political or religious views differ from those of their Governments. Peter Benenson, a London lawyer, conceived the idea of a world campaign, Appeal for Amnesty, 1961, to urge Governments to release these people or at least give them a fair trial. The campaign opens today, and The Observer is glad to offer it a platform.

Appeal for Amnesty, uit 'The Forgotten Prisoners', The Observer, 28 mei 1961.

Het artikel krijgt een zeer grote respons. Enkele weken later, op 22 en 23 juli 1961, vond in Luxemburg een internationale vergadering plaats met deelnemers uit onder meer Frankrijk, Duitsland, België, Ierland en Groot-Brittannië. Er werden afdelingen opgericht in Zwitserland en Griekenland. Nog voor het jaareinde toonde ook Australië belangstelling en werd in New York een voorlopig comité opgericht.

The Observer, 28 mei 1961

'The Forgotten Prisoners', The Observer, 28 mei 1961 (Collectie Amnesty International UK)

Als stichter en grote bezieler van Amnesty Internationaal blijft Peter Benenson jarenlang actief en hij heeft een speciale betekenis gegeven aan de kaars als symbool van licht in de duisternis.

Ooit waren de concentratiekampen en de duivelse oorden van de wereld in duisternis gehuld. Nu worden ze verlicht door het licht van de Amnesty-kaars, de kaars in prikkeldraad. Toen ik voor het eerst de Amnesty-kaars aanstak, dacht ik aan het oude Chinese spreekwoord: "Het is beter een kaars aan te steken dan de duisternis te vervloeken."

Peter Benenson, 1994

In een interview in 1994 legt Peter Benenson uit hoe hij tot de beslissing kwam om actie te ondernemen voor gewetensgevangenen en waarom hij wereldwijd verzet voor ogen had.

Peter Benenson over het begin van Amnesty International, 1994 (video, 2 min.) (Copyright World Images, Dominique O’Regan, Bristol - Collectie Amnesty International, London)

Peter Benenson wist veel mensen te inspireren en te activeren, waaronder in Vlaanderen Herman Todts, Louis Kiebooms en Hendrik Verjans. Deze toen nog jonge mannen vonden elkaar in de Vlaamse beweging, de politiek en in hun wens om amnestie te bekomen voor aan de collaboratie verwante maar geweldloze daden.

Martin Ennals

Martin Ennals, still uit video van AI Nederland van 1998

Amnesty maakt in de tweede helft van de jaren 1960 internationaal een moeilijke periode door. Maar uit de crisisjaren, of misschien wel dankzij de crisis, wordt in de jaren 1970 een sterke internationale organisatie uitgebouwd. Dat is het werk van Martin Ennals, een man met internationale ervaring in leidinggevende functie van niet-gouvernementele organisaties.

In 1968 wordt Martin Ennals de eerste secretaris-generaal van Amnesty International. Voordien was hij algemeen secretaris van de Anti-Apartheidsbeweging en de National Council for Civil Liberties in Groot-Brittannië. Een man met politieke ervaring, maar ook met ervaring in het omgaan met grote organisaties. Martin Ennals is de eerste bestuurder binnen Amnesty International die zijn aandacht voornamelijk richtte naar het internationale werkterrein.

Martin Ennals richt zich expliciet tot een bredere groep activisten. Daarin verschilt hij op verschillende punten van mening met Benenson. De laatste is sterk geïnspireerd door het universalisme van de mensenrechten, dat wil zeggen mensenrechten zijn ondeelbaar en gelden voor iedereen. Martin Ennals daarentegen wil een brug slaan tussen linkse en liberale overtuigingen en zich meer internationaal richten op gebeurtenissen in de voormalige gekoloniseerde wereld. Het internationalisme van de late jaren 1970 verklaart mee de grote doorbraak van de kwestie van de mensenrechten, ook binnen Amnesty International. Een aantal feiten ondersteunen de groeiende interesse voor mensenrechten: de aanslepende Vietnamoorlog, de coup van Augusto Pinochets in Chili, en de Amerikaanse president Jimmy Carter die van mensenrechten een kernpunt van zijn beleid maakt. Mensenrechten waren voordien eerder een marginaal fenomeen naast de echte staatszaken.

De meer traditionele Amnesty-taken worden onder leiding van Martin Ennals uitgebreid met nieuwe initiatieven, waaronder de urgent actions. Zo kan een breder publiek worden bereikt en de werkmethodes worden geperfectioneerd. Eveneens onder leiding van Ennals is ook het Amnesty European Office opgericht om de mensenrechten ook op Europees niveau op de politieke agenda te zetten. Het Amnesty Bureau van de Europese Instellingen richt zich op besluitvormers in de Europese Unie en de Raad van Europa met het oog op het beschermen van mensenrechten.

In een interview uit 2025 vertelt Willy Laes, de eerste officiële voorzitter van Amnesty International Vlaanderen, over de belangrijke rol van Martin Ennals bij de uitbouw van Amnesty International.

Willy Laes over Martin Ennals, uit een interview door Gert Verdonck en Anneleen Todts, Brussel, 7 maart 2025 (video, 6 min.) (Collectie Amsab-ISG)

'Martin Ennals: Een groot verdediger van de mensenrechten', video van Amnesty International Nederland uit 1998 (video, 21 min.) (Collectie Amsab-ISG, hetarchief.be:w37kp8vq4b)

Terug naar de inhoudsopgave

Pioniers AI Vlaanderen: Herman Todts, Louis Kiebooms, Hendrik Verjans

In Vlaanderen is de interesse voor de nieuwe organisatie in 1961 deels christelijk en deels Vlaams geïnspireerd. De pioniers van de jaren 1960 vinden elkaar in het Verbond van het Vlaams Verzet (VVV), een katholiek geïnspireerde organisatie. Het VVV ijverde in de jaren 1950 voor amnestie of amnestiërende maatregelen voor de collaborateurs van de Tweede Wereldoorlog, vooral dan voor hen die geen geweld hadden gebruikt en die zij als ‘gewetensgevangenen’ zagen.

Vanaf eind jaren 1960 - en zeker na de gebeurtenissen van mei 1968 - groeit er binnen Amnesty International steeds meer belangstelling voor linksere en eerder socialistische maatschappijvisies.

Amnesty International Vlaanderen gaat in 1961 vas start met Herman Todts, Louis Kiebooms en Hendrik Verjans als protagonisten, die samen met Peter Benenson ook internationaal een belangrijke spelen.

Nog geen acht weken na The Forgotten Prisoners ontmoetten afgevaardigden uit Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Ierland, België, Zwitserland en de VS elkaar op 22 en 23 juli in café Carrefour in Luxemburg voor wat de eerste vergadering van het Amnesty International Commité moest worden. België werd vertegenwoordigd door Louis Kiebooms, Antwerps parlementslid voor de CVP en burgemeester van Wilrijk. Samen met publicist en historicus Herman Todts zou Kiebooms in de eerste jaren een niet onaanzienlijke rol spelen binnen de beweging. (...) Op deze eerste vergadering besloot men dat de éénjarige campagne omgevormd moest worden tot een permanente beweging die zou ijveren voor de verdediging van de vrijheid van meningsuiting en van godsdienst.

Bram De Scheemaeker, De flakkerende vlam, p. 28.

Al in de eerste jaren van Amnesty zijn er intensieve contacten tussen Belgen en Britten, en in het bijzonder met Benenson. De contacten waren niet alleen in functie van het werk voor Amnesty. Getuigenissen wijzen op een zeer goede verstandhouding tussen Kiebooms en Benenson. Benenson ontmoette verschillende keren Kiebooms, bij de laatste thuis of in Antwerpen, in een aantal gevallen met Herman Todts erbij. Naar aanleiding van het congres in Male (zie verder) bezocht Benenson samen met de echtparen Kiebooms en Todts Vlaanderen. In Brugge waren ze te gast voor een diner op het bisschoppelijk paleis. De hulpbisschop was overigens een broer van mevrouw Kiebooms.

Over Louis Kiebooms en Herman Todts

Hanneke Verploeg over Herman Todts en Luis Kiebooms en hun contacten met Peter Benenson, uit een interview door Bram De Scheemaeker, Jezus-Eik, 2 februari 2001 (audio, 7 min.) (Collectie Amsab-ISG)

Een vroege internationale bijeenkomst van de jonge organisatie vond plaats in België op 28 september 1962. Op de vergadering in het kasteel van Male nabij Brugge waren meer dan 60 deelnemers aanwezig die drie dagen vergaderden rond het thema van hulp aan de vervolgden van de wereld. De delegaties kwamen uit veertien landen: België, Groot-Brittannië, de Verenigde Staten, Australië, Sri Lanka, Cuba, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Luxemburg, Ierland, Nederland, Zuid-Afrika en Zweden. Er waren ook waarnemers van elf organisaties, waaronder de Raad van Europa, de Internationale Commissie van Juristen, en de Liga van de Rechten van de Mens.

[fragment BRT-journaal]

Tweede internationale vergadering Amnesty International in het slot van Male in Brugge, uit het BRT-journaal van 16 juni 1962 (video, 1 min.) (Collectie VRT op hetarchief.be)

In de verdere jaren 1960 worden de initiatiefnemers in beslag genomen door professionele verantwoordelijkheden en nemen de activiteiten voor Amnesty International af. Er is ook geen directe opvolging. Van de Vlaamse pioniers blijft Herman Todts het langst actief binnen de Belgische sectie van Amnesty International. In september 1977 verschijnen dan de statuten van Amnesty International Vlaanderen in het staatsblad en Herman Todts tekent mee de statuten. Louis Kiebooms steunt Amnesty in de jaren 1970 wanneer hij als lokale politicus ervoor zorgt dat ook Amnesty International een beroep kan doen op gesubsidieerde alternatieve tewerkstelling.

Herman Todts

Herman Todts (Collectie Amsab-ISG, schenking van Anneleen Todts)

Herman Todts studeerde geschiedenis en politieke en sociale wetenschappen aan de Rijksuniversiteit Gent. Daar bood hij aan het eind van de oorlog hulp aan een bevriende student maar collaborateur en verloor na de oorlog daarom een tijdlang zijn burgerrechten. Later was hij enkele jaren actief in het bedrijfsleven en ging zich daarna toeleggen op de politiek. Daarnaast kwam hij vooral in de belangstelling als kroniekschrijver over de na-oorlogse Vlaamse Beweging en was actief in het Verbond van het Vlaams Vezet. Zijn streven naar amnestie bracht hem op het pad van Peter Benenson.

[fragment interview Bram]

Yolande Todts-de Pillecyn over Herman Todts, uit een interview door Bram De Scheemaeker, Deurne, 5 april 2001 (audio, 2 min.) (Collectie Amsab-ISG)

Herman Todts zocht contact met Peter Bennenson na het lezen van het artikel The Forgotten Prisoners en was vooral getroffen door het idee van amnestie voor gewetensgevangenen. Het was zijn overtuiging dat heel wat van de mensen die tijdens de oorlog enige steun aan de collaboratie hadden gegeven dit enkel vanuit een ‘opinie of overtuiging’ hadden gedaan, zonder zelf geweld te gebruiken. Dat waren in zijn ogen dus ‘gewetensgevangenen’ zoals ‘the forgotten prisonners’. Door het contact met Peter Benenson werd Herman actief betrokken bij de oprichting van Amnesty International, samen met prominenten zoals Sean McBride, Lois Kiebooms, Nicolas Jacob, Hajo Wandschneider, Bent Knudsen.

De betrokkenheid van Todts bij de internationale Amnesty-beweging staat vast op het ogenblik dat hij en Kiebooms bevestigden dat ze aanwezig zouden zijn op de Tweede Internationale Planningsvergadering van het Amnesty International Committee in Londen op zondag 8 oktober 1961. Todts koos een goed moment voor zijn officiële introductie, want het belang van deze vergadering voor de beweging kan nauwelijks overschat worden. Hier viel immers de beslissing tot het oprichten van een permanente organisatie om het succes van de Appeal for Amnesty voor de toekomst veilig te stellen. 8 oktober 1961 moet daarom gezien worden als de eigenlijke start van wat later Amnesty International zou worden.

Bram De Scheemaeker, De flakkerende vlam, p. 30.

Samen met de andere Vlaamse pioniers Kiebooms en Verjans wordt in 1962 de tweede internationale vergadering van Amnesty gehouden in het kasteel van Male. Op die vergadering krijgt Amnesty haar definitieve naam, Amnesty International. De baseline wordt: Internationale Beweging voor Vrijheid van Opinie en Godsdienst.

In het AI-jaarverslag van 1965 wordt Herman Todts als hoofdcontactpersoon voor België genoemd. Todts is internationaal zeer actief, op conferenties en vergaderingen in Londen, Berlijn en Hamburg. Hij is ook aanwezig op de internationale Raad in Scheveningen, de meeting in Straatsburg, en het overleg met de Raad van Europa op de Europa-dag op 5 mei 1966. Herman Todts neemt in 1966 nog samen met Louis Kiebooms deel aan de internationale vergadering in Kopenhagen.

Maar ook op Vlaams niveau en aan de basis is Todts actief. Hij richt een eerste lokale groep op die enkele jaren actief blijft en werkt voor gevangenen in Spanje, Cuba en Columbia. Er worden regelmatig brieven en kaarten verstuurd. Werken voor een gevangene betekende naast het aanschrijven van autoriteiten ook eventueel ondersteuning indien nodig.

Het engagement van Herman voor Amnesty International wordt losser op het moment dat hij zich meer en meer politiek engageert.

Louis Kiebooms

Louis Kiebooms (Collectie KADOC-KU Leuven, fotocollectie KFA1645)

Louis Kiebooms was tijdens de Tweede Wereldoorlog een katholieke weerstander en overleefde een concentratiekamp. Na de oorlog werd hij lid van het Verbond van het Vlaams Verzet en als volksvertegenwoordiger was hij een prominente pleitbezorger voor de mildering van de repressie. Kiebooms, zelf slachtoffer van het Nazisme, veroordeelde uiteraard de collaboratie maar het ging volgens hem dikwijls om opiniedelicten, om politieke of culturele ideeën. Hij pleitte niet voor ‘amnestie’ in de betekenis van ‘kwijtschelding van straf’ maar voor ‘amnestiërende maatregelen’. Hij nam deel aan manifestaties voor amnestie voor ‘niet-gewelddadige’ delicten. Manifestaties waar ook partijgenoot Herman Todts, eveneens lid van het Verbond van het Vlaams Verzet, aan deelnam. Louis Kiebooms werkte mee aan vele initiatieven ten gunste van oorlogsslachtoffers. Een rol die niet altijd in dank werd aangenomen en ook binnen de Vlaamse Beweging vaak werd gecontesteerd.

In de VRT-reeks Kinderen van het Verzet getuigt dochter Bernadette Kiebooms over de strijd voor amnestie van haar vader en de hevige reacties vanuit de Vlaamse Beweging.